Yakinin Üç Makamı
Ayne’l-Yakin,bu tür haber üzerinde ihtilaf olmaz. Bu tür bilgiye sahip olan, her şeyden haberdar olandır. Bu makam, sıddıklar ve şehitlerin makamıdır.
Tasdik ve teslimiyet yakini; bu tür bilgi, haber verme yoluyla olur. Bunun ilmine sahip olan da, haber verilmiş ve teslim olmuş görülür. Yakinin bu türü, müminlerin yakinidir. Bunlar, salihler arasında bulunan birr ehlidirler. İçlerinde daha aşağı makamda bulunanlar da vardır. Allah Teala bunlar hakkında şöyle buyur-muştur: “Bu, onların imanlarını ve teslimiyetlerini arttırmaktan başka bir şey yapmadı (Ahzab 22)”
Bunların yakinleri, sebeplerin ortadan kalkması ve itiyadın eksilmesiyle zaafa uğrayabilir. Bunların varlığı ve adetin aynen cari olması halinde ise güçlenir. Aracılara bağlı olmaları sebebiyle gözlerindeki perde kaldırılmaz. Ancak mükaşefe yoluyla muttali kılınabilirler.
İmanlarındaki ziyade ve ünsiyetlerindeki artışı halka bağlarlar. Onların iman bakımından eksilme ve yalnızlık hissine kapılmalarındaki artış ise, bu sebepleri kaybetmeleri sebebiyledir. Bu kimselerin iman derecelerinde farklılaşma görülebilir ve baktıkları şeylerin değişmesine bağlı olarak değişik renklere bürünebilirler.
Yakinin üçüncu makamı, Zanni Yakin’dir. Yakinin bu turu, ilmin, hadislerin ve ulema sözlerinin gösterdikleri delillere bağlı olarak güçlenir. Bunlar da Allah Teala’dan ziyade sevaba ve nasibe mazhar olabilirler. Söz konusu delillerin yokluğu ve konuşanların susması halinde ise yakinlerinde zaafiyet baş gösterir. Bu da, istidlal yani delile dayalı yakindir. Yakinin bu türüne sevkeden ilimler, akli ilimlerdir. Bu yakine sahip olanlar, Müslümanların umumu arasında; kelamcılar, rey, akıl, kıyas ve nazar ilimleriyle meşgul olanlar içinde bulunur.
Allah Teala karşısında yakini imana sahip olan her mümin, Tevhid ve Marifet ilimlerinden de bir nasibe sahiptir. Ama onun ilim ve marifeti yakini miktarıncadır. Yakinı ise, imanının saflık ve kuvvetine göredir. İmanı ise, muamele ve riayetine bağlıdır.
İlimlerin en üstünü, Ayne’l-Yakin Müşahede ilmidir.
Bu ilim yakınlık makamlarına, meclislerindeki muhadeselerine, ünslerinin sığınağına ve tefekkürlerinin letafetine göre Mukarrebun zümresine mahsus olan bir ilimdir. İlimlerin en altta olanı ise; şartsız teslimiyetle inkarsız ve şüphesiz bir halde kabul ilmidir. Bu ilim de, müminlerin umumu için geçerlidir. Bu da iman ilminden ve tasdikin ziyadesinden sayılır ki, Ashab-ı Yemin için geçerlidir. Bu ikisi arasında da pek latif makamlar var olup Mukarrebun zümresinin en üstteki makamından, orta makamlara, Ashab-ı Yemin’in en alt makamından illiyyunun ortalarının en üstlerine doğru sıralanırlar.
Kaynak: Ebu Talib el-Mekki / Kalplerin Azığı (Kutü’l-Kulub) / C: II / bkz: 27-28
