Bu bakış cahillerin bakış açılarıdır ki onlarla diğer hayvanlar arasında dik durmak ve konuşmaktan başka hiçbir fark yoktur. Hangi yolla olursa olsun sırf şehvetlerini tatmin etmekten başka hiçbir düşünceleri yoktur.
Bunların nefisleri hayvanı nefstir. Meleklik mertebesi bir yana, insanlık mertebesine bile çıkamamıştır. Bunlar zikre bile değmeyecek kadar bayağıdırlar. Bunların durumları taşıdıkları hayvani tabiat ve hareketlerin farklılığına göre değişiklik arz eder.
Bunların bazıları köpek tabiatlıdırlar. Bin tane doyuracak miktarda bulsa tek başına sahiplenir, diğer köpeklerden saklar. Ona yaklaşan köpeklere havlar, dokunmalarına izin vermez. Köpekler leşe ancak zorla veya onu yenmek suretiyle yaklaşabilirler.
Bunların düşüncesi bu yiyecekle karnını doyurmaktır. Murdar, boğazlanmış, pis veya hiç önemli değildir. Herhangi bir kötü söz onu asla utandırmaz. Azarlasanız dilini çıkarıp solur. Bir şey verseniz kuyruğunu sallayarak etrafınızda döner. Aç bırakırsanız size hırlar ve havlar
Bunların bazıları da eşek tabiatlıdırlar. Ancak çalışmak ve yem yemek için yaratılmışlardır. Yediği yem arttıkça çalışması da artar. Hayvanların en dilsizi, en körüdür. Nitekim yüce Allah kitap yüklenip de onu kavrayıp anlamayan ve amel etmeyenleri eşeğe benzetirken; ayetlerini verdiği halde onlardan uzaklaşıp dünyaya sarılan ve arzularına uyan kötü bilginleri de köpeğe benzetmiştir.
Bazıları da yırtıcı hayvan tabiatındadırlar. Tek gayeleri insanlara saldırmak her fırsatta onlara galebe çalmaktır. Nasıl bir yırtıcı hayvanın tabiatı ondan sadır olan bazı davranışları gerektirirse bunların tabiatı da böyle davranmalarını gerektirir.
Bazıları ise fare tabiatındadırlar. Yaratılıştan bozguncu, etrafında bulduğu şeyleri bozucudurlar. Lisan-ı halleriyle yaptıkları tespitleri, “fesat için yaratan Allah’ı tenzih ederim” tarzındadır.
Bunların bazıları da yılan, akrep ve benzerleri gibi zehirli ve iğneli hayvanların tabiatındadırlar. Bu tabiata sahip olan kimseler gözleriyle zarar veren; insani kabre, deveyi tencereye düşüren kimselerdir. Aslında göz tek başına bu işi yapmaz. Asıl işi yapan zehirli, kötü nefistir Gazap, son derece şiddetli bir haset ve beğenme ile birleşince, silahsız ve dalgın bir zamanında göz edilen kimsenin karşısına dikilir.
Tıpkı insanın çıplak bir yerini yakaladıktan sonra onu sokan bir yılan gibi, avını sokup zehirler. Sonuç ise ya bir acı veya ölümdür. Göz eden kimsenin hasmına zarar vermesi onu görmesine karşısında bulunmasına bağlı değildir. Görmediği, başka yerde olan bir şeyin kendisine anlatılması halinde bile ona zarar verebilir.
Yeter ki göz edilen kimse bu durumdan habersiz olsun, silahını taşımıyor olsun. Çünkü göz eden insanlar silahlı kimselere etki edemezler. Tıpkı, açık bir yer bırakmayacak şekilde vücudunun her bir yanını örten bir zırhla bürünmüş olan bir insanla karşılaştığı zaman ona ilişemeyen yılan gibi.
O halde kendini gözden korumak isteyen kimselerin yapması gereken şey daima zırhlı olmak, savaş gereçlerini taşımak, sığınmak ve korunmak için Kur’an ve sünnette zikredilen nebevi virdlere devam etmektir
Bazı insanlar ise domuz tabiatlıdırlar. Domuz temiz bir yiyecek bulsa ona dönüp bakmaz bile. Bu tiynetteki bir insan pisliği bulsa onu siler süpürür.
İşte birçok insan da böyledir. Kötülüklerin kat kat fazlası iyilikler görür, ama onları kafasında tutmaz, başkasına aktarmaz, bunlar onu asla ilgilendirmez. Bir kötülük, bir çirkin söze şahit olsa avını görmüş hayvan gibi atılır ve kapar.
Bazı insanlar ise tavus kuşu tabiatındadırlar. Tavus kuşu sadece böbürlenir ve tüyleriyle süslenir; başka hiçbir iş yapmaz. Bunlar da öyledir
- Bazı insanlar da hayvanların en kindarı ve katısı olan deve tabiatındadırlar.
- Bazı kimseler dilsiz ve pis olan ayı, bazıları ise maymun tabiatlıdırlar.
Hayvan tabiatlarının en güzeli at tabiatıdır. Atlar hayvanların en şereflisi ve tabiatı en iyi olanıdır. Koyun da böyledir. insanlardan kim bu hayvanlardan birisiyle düşüp kalkar ve ona yakınlık duyarsa onun tabiatından ve huyundan bir şeyler kapar. Eğer onun etiyle beslenirse ona benzemesi daha fazla olur. Çünkü kişi beslendiği şeye benzer. Onun için Allah Teala yırtıcı hayvanların etinin yenmesini haram kılmıştır. Çünkü onları yiyenler onların tabiatına benzeyeceklerdir
Kaynak: İbn Kayyım El-Cevziyye / Medaricu’s Salikin / bkz: 363-366
