Kulların bütün fiilleri üç kısımdan ibarettir:
- Taat
- Masiyet
- Ruhsat.
Taat; namaz, zekat, gece namazı ve çeşitli ibadetler gibi şeylerdir
Masiyetler: inkar, zina, livata ve çeşitli yasaklar gibi şeylerdir
Ruhsat: Helal kazanmak ve Allah’ın lütfunu aramak ve ticaretler gibi şeylerdir.
Bütün taatler Allah’ın emri, rızası, sevgisi, dilemesi, takdiri ve kazası iledir. Masiyetler de Allah Teala’nın kaza ve kaderi iledir; emri, rızası, sevgisi ile değildir. Ruhsat da Allah’ın kazası, takdiri, ameli, dilemesi ve rızası iledir; emri ile değildir. Ancak ruhsatı ve mubah kilması iledir
Bir adam Ali bin Ebi Talib’e (r.a): Ey Müminlerin Emiri, bana kaderden haber, dedi.
O da: Karanlık bir yoldur, oraya gitme, dedi.
Dedi: Ey Müminlerin Emiri, bana kaderden haber ver dedi
O da: O derin bir denizdir, ona girme, dedi.
O da: Ey Müminlerin Emiri, bana kaderden haber ver, dedi.
O da: O Allah’ın sende bir sırrıdırr, onu ifşa etme dedi.
O da: Ey Müminlerin Emiri, bana kaderden haber ver, dedi.
O da: Ey bu soruyu soran kimse, Allah seni kendi dilediği gibi mi yarattı yoksa senin dilediğin gibi mi, dedi?
O da: Kendi dilediği gibi, dedi.
O da: Seni kendi istediği gibi mi kullanıyor yoksa senin istediğin gibi mi, dedi?
O da: Kendi istediği gibi, dedi.
O da: Seni kıyamet gününde istediği gibi mi diriltecek yoksa senin istediğin gibi mi, dedi?
O da: Onun istediği gibi, dedi.
O da: Ey bu soruyu soran kimse, senin dilemen Allah’ın dilemesi ile eşit midir yoksa Allah’ın dilemesinin üstünde midir veyahut Allah’ın dilemesinin altında mıdır?
Eğer senin dilemenin onun dilemesinin altında olduğunu iddia ediyorsan Allah’ın dilemesi ile yetindim de, Eğer senin dilemenin Allah’ın dilemesinin üstünde olduğunu iddia ediyorsan o zaman senin dilemen Allah’ın dilemesini yenmiş, demektir. Eğer dilemen onun dilemesi ile eşittir diyorsan, şirk iddia etmişsindir.
Sen Rabbinden afiyet istemiyor musun?
O da: Evet, dedi.
O da: Ondan ne istiyorsun, seni imtihan ettiği beladan mi istiyorsun yoksa başkasını imtihan ettiği beladan mı, dedi?
O da: Beni imtihan ettiği beladan, dedi.
O da: Lahavle vela kuvvete illa billah, demiyor musun dedi?
Kaynak: İmam Gazali / Sülvetülarifin (Kalplerin Tesellisi) / bkz: 171-172
