Lian Kavramının Anlamı ve Kapsamı
Kelime anlamı itibarıyla “lanetleşmek” ve “uzaklaşmak” (la’n) kökünden gelen Lian, şeriatta yeminlerle pekiştirilmiş, içinde lanet ve gazap ifadeleri barındıran özel bir şahitlik türüdür.
Lianın gerçekleşebilmesi için eşlerin her ikisinin de Müslüman, hür, akıl sağlığı yerinde, ergen (baliğ) olması ve daha önce iftira cezası (kazf haddi) almamış olması gerekir. Bu işleme “lian” denmesinin sebebi, erkeğin yeminlerinin beşinci aşamasında, eğer yalan söylüyorsa Allah’ın lanetinin kendi üzerine olmasını dilemesidir.
Kur’an’daki Yeri ve Nüzul Sebebi
Lian ayetleri, eşine zina iftirası atan ancak bunu dört şahitle ispatlayamayan kişilerin durumunu çözmek için nazil olmuştur. Hicretin 9. yılında, Hilal b. Umeyye veya Uveymir el-Aclani’nin eşleri hakkındaki iddiaları üzerine indirilmiştir.
Ayetlerde erkek için “lanet”, kadın için “gazap” ifadesi kullanılır. Kadının günah potansiyeli (aile kurumunu ve nesli zedeleme riski) daha büyük görüldüğünden, ona karşı daha ağır bir ifade olan Allah’ın gazabı zikredilmiştir. Lianın temel gayesi, aile kurumunun onurunu ve neseplerin (soy bağının) doğruluğunu korumaktır.
Lian Süreci Nasıl İşler?
Lian süreci, kocanın karısına zina isnat etmesi veya doğan çocuğun kendisinden olmadığını iddia etmesiyle başlar.
Yeminlerin Usulü:
- Erkek: Dört defa “Doğru söylediğime Allah’ı şahit tutarım” der. Beşincisinde “Eğer yalan söylüyorsam Allah’ın laneti üzerime olsun” diyerek sözlerini bitirir.
- Kadın: Dört defa “Kocamın yalan söylediğine Allah’ı şahit tutarım” der. Beşincisinde “Eğer kocam doğru söylüyorsa Allah’ın gazabı üzerime olsun” diyerek karşılık verir.
- İmtina Durumu: Eğer taraflardan biri lian yapmaktan kaçınırsa, lian yapana veya suçunu itiraf edene kadar hakim tarafından hapsedilebilir.
Lianın Hukuki Sonuçları
Lian süreci tamamlandığında ortaya çıkan sonuçlar şunlardır:
- Hanefi mezhebine göre, sadece yeminlerin edilmesiyle evlilik bitmez. Eşlerin ayrılması için hakimin hüküm vermesi şarttır.
- Hakim tarafları ayırdığında bu kesin bir ayrılık teşkil eder ve taraflar bir daha evlenemezler.
- Eğer koca çocuğu reddetmişse, hakim kararıyla çocuk kadına nispet edilir ve koca ile çocuk arasındaki soy bağı kopar.
Lian, eşler arasındaki ağır ithamların toplumsal bir kaosa veya haksız cezalandırmalara yol açmasını engelleyen, adaleti tesis etmeyi amaçlayan bir “çıkış yolu” hükmündedir.
