Unutulmamalıdır ki kibir gizli bir ahlaktır. Onun sonuçları ve meyveleri hariçte görülür. Buna kibir yerine kibirlenmek denilmesi daha uygundur.
Kibir ise kendini büyük görme anlamında nefse ait bir iç duygudur. İleride açıklayacağımız gibi, içteki kibrin tek sebebi vardır. Kibirlenen ile ilgili olan ucub, kendini beğenme hastalığıdır. İnsanoğlu ilim, amel ve herhangi bir sebeple kendini beğendiği zaman büyüklenir, kendi kendini dev aynasında görmeye başlar.
Görünen kibrin üç sebebi vardır.
- Bu sebeplerden biri kibirlenen de,
- İkincisi kibirlendiği kimseye,
- Üçüncüsü de başkaları ile ilgili sebeplerdir.
Kibirlenenin kendinde bulunan sebep Ucub, yani kendini beğenmedir. Kibirlenen kimsenin kibirlendiği kimseye karşı olan sebebi kin ve hasettir.
Başkaları ile ilgili olan sebep ise riyadır. Bu bakımdan kibrin 4 sebebi vardır;
Ucub (Kendini beğenme): Önceki satırlarda kendini beğenmenin kibri doğurduğunu, gizli kibrin söz, iş, tavır ve davranışlarda ortaya çıktığını açıklamıştık
Hikd (Kin): Bu kendini beğenme (ucub) olmadan da kendini gösterebilir. Herhangi bir sebeple öfkelendiği zaman kendi ayarında veya kendinden daha üstün olanlara karşı kibirlenebilir. Hiddet, kin haline girer, adama içten içe kin besler. Aslında alçak gönüllü davranmak icabeden bir adama, sırf kin sebebiyle kibirlenir. Bunu yapmaması gerektiğini bile bile yapar.
Öyle bayağı insanlar vardır ki, büyük kimselere karşı kızdıklarında nefisleri onları isyana teşvik eder. Ona karşı kibirlenir, hak ondan gelse bile kabul etmezler. Nasihatlerini dinlemez, onu geçmek hakkı olmadığını bile bile geçmek ister de ondan özür dilemez.
Hased (Kıskançlık, çekememezlik): Bu kimse de, çekemediği kimseye kızar. Kızdığı bir kimse, onu hiddetlendirecek bir tavır ve davranış içinde olmasa bile gene kızar. Bu kızma hissi onu hakkı inkar etmeye kadar götürür. Nasihatlerini dinlemez, ondan bilgi alış-verişinde bulunmaz.
Öyle bilgisiz kimseler var ki, bu konuda kendinden faydalanacağı kimseyi çekemediği için ona kızar ve ondan ilim öğrenmezde böylece bilgisiz kalır. Duyduğu hased, kızdığı kimseye karşı onun kibirlenmesini sağlar. İçinden günaha girdiğini bile bile gene de yapmaktan geri durmaz.
Riya (Gösteriş): Bu da kibri doğuran bir hastalıktır. Haset edip kin beslemediği ve kendini üstün görmediği kimselerle münazaraya girer. Karşısındakinin üstün olmasını engellemek için ona karşı alçak gönüllülük etmez ve gerçeği kabul etmez. Bu sebeple kibirlenmeye başlar ki, sebebi gösteriş yapmaktır.
Yalnız kaldıkları zaman ara sıra kendi üstün olmadığı halde yalancıktan soyluluk iddiasında bulunur ve diğerini küçük görür. Bu iddiası yalan olduğu için bunda kibir yoktur. Ancak gösteriş yapmak kibirli olmasına sebep oldu. Genellikle bu çeşit davranışlarda bulunanlara içlerindeki kibirden dolayı mütekebbir denir. Fakat yukarıda anlattığımız şekilleri de vardır.
Kaynak: İmam Gazali / İhyau Ulumi’d-Din / C: III / bkz: 979-980
