Açlık, uykusuzluk, sükut ve halvet. Bu dört unsur, nefsin hapsi ve hareket sahasının daraltılması, onun ezilerek bağlanmasını sağlar. Böylelikle nefsin tabii sıfatları zayıflatılıp muamelesi güzelleştirilir. Bu dört unsurdan her birinin kalp üzerinde belli bir müsbet tesiri vardır. Açık, kalpteki kanı azaltarak onu ağartır. Bu aklaştırma, kalbin nurunun beyazlamasını temin ederek kalbin yağını eritir. Kalbin yağının erimesi, onun yumuşaklık ve şefkatini arttırır
- Yumuşaklık =Rikkat ise, her hayrın anahtarıdır.
- Katılık =Kasavet ise her türlü şerrin anahtarıdır.
Kalbin kanı eksildiği zaman, düşmanların ona nüfuz etmesi zorlaşır. Çünkü şeytanın yeri, kalpteki kandır. Kalp rikkat bulup yumuşadığı zaman, düşmanın hakimiyeti de zayıflar. Çünkü onun kalbe hakimiyeti, kalbin sertliğinde kendini gösterir. Filozoflar ‘Kalp, kanın böbreğidir derler. Bu sözlerinde dayandıkları delil ise, insan öldüğü zaman vücudundaki kanı ancak ruhunun teslimiyle birlikte kaybeder olmasıdır.
Filozoflardan bazıları ise, nefsin yatağının kan olduğunu söylemişlerdir. Bizce, sıhhatli olan görüş de budur. Çünkü bu, Tevrat’ta Musa’ya (a.s) yönelen “Ey Musa, damarları yeme, çünkü onlar her nefsin sığınağıdır” ifadesine ve Allah Resulünden (sav) rivayet edilen şu hadise uygundur:
Şeytan, Ademoğlu’nun kanında hareket eder. Açlık ve susuzlukla onun kanallarını daraltın
Küfe uleması ise, kanı nefs olarak ifade etmiş ve şöyle demişlerdir: Akıcı nefsi (=kanı) olmayan böcek türünden canlıların içinde öldükleri su necis olmaz. Onların kastettikleri bu canlılar, domuzlan böceği, örümcek ve hamam böceği gibi canlılardır.
Açlıkta ise, kanın eksilmesi söz konusudur. Kanın eksilmesi, insanın ezeli düşmanı olan şeytanın yolları olan damarların daralmasını ve mekanının darlığından dolayı nefsin meskeninin zayıflamasını sağlar. İsa’dan (a.s) rivayet edilen bir haberde şöyle dediği rivayet edilir: Ey Havariler topluluğu, karınlarınızı aç, ciğerlerinizi susuz tutun. Belki o zaman kalpleriniz Allah’ı görebilir”. Yani zühdün hakikatına ve kalp saflığına ulaşırlar.
Açlık, zühdün anahtarı ve ahiretin kapısıdır. Açlıkta nefsin zilleti, teslimiyeti, zayıflatılması ve kırılması mevzubahistir. Bütün bunlar da kalbin hayat ve salahının özünü teşkil ederler. Açlık ile ulaşılabileceklerin en alt noktası, sükutun tercih edilmesidir. Sükutta ise selamet vardır. Akıl sahipleri için de bu, ulaşılması gereken bir gayedir.
Sehl (r.a) der ki: Hayrın tamamı şu dört şeyde toplanmıştır. Abdal’ın abdal olması da bunlar sayesindedir:
- Karınların boş tutulması,
- Sükut,
- Uykusuzluk ve
- İnsanlardan uzaklaşma.
Yine o, şöyle demiştir: Kim açlığa ve zarara karşı sabredemezse bu işin hakikatına ulaşamaz.
Abdülvahid b. Zeyd, Allah üzerine yemin ederek şöyle derdi: Sıddıklar, ancak açlık ve uykusuzluk ile sıddık olabilirler. Çünkü açlık ve uykusuzluk, kalbi nurlandırıp onu parlatır. Kalbin nurlanması, gayba yakından temas etmeyi, kalbin parlaması ise, yakini imanın saflaşmasını sağlar. Nurlanma ve parlaklık, kalbe aklık ve yumuşaklık kazandırır. Bunlar sayesinde ise kalp, parlatılmış bir aynada gözüken inci gibi bir yıldıza dönüşür ve gayba gayb ile şahit olur.
Böyle bir kul da, baki olan ahiret alemini yakinen bildiği için fani olan dünya zühd sahibi olur. Hevasının acil arzularına olan duşkünlüğü azalır. Çünkü o, bunlardan ötürü göreceği cezanın vehametine yakinen şahit olmuştur. Allah Teala’ya itaat ve kulluk tezahürlerinde bulunmaya rağbet edecektir. Çünkü ahireti ve oradaki yüksek dereceleri müşahede etmiştir.
Onun için dünya ahirete dönüşmüş, mevcut dünya gaib, gaib olan ahiret de mevcut ve hazır olmuştur. Mevcut dünya, kaybolup gidicidir. Kaybolup gidecek olan dünya onu ister ve arzular. Ama o, kaybolup gidecek olanı sevmez ve asla onun peşine düşmez. O, geç de olsa ahiret alemini ister ve onu arzular
Kaynak: Ebu Talib el-Mekki / Kalplerin Azığı (Kutü’l-Kulub) / C: I / bkz: 326-327
