Manevi Bir Hastalık Olarak Riya ve İmam Gazali’nin Tasnifi
Riya, yapılan ibadetlerin Allah rızası için değil, insanların beğenisini kazanmak için yapılmasıdır. Bu hastalık, öyle bir hastalıktır ki, kişiyi farkında olmadan şirke kadar götürebilir. İmam Gazali, İhyau Ulumi’d-Din’de riyayı üç dereceye ayırır ve her bir dereceyi ayrıntılı olarak açıklar. İşte ibadetlerin kendileriyle yapılan riya ve onun üç derecesi.
Birinci Derece: İmanın Kendisiyle Riya (Nifak)
İmanın kendisiyle riyadır ki bu riya türlerinin en ağırı ve en kötüsüdür. Böyle bir kişi, kelime-i şehadeti diliyle söylemekle birlikte içinden söylediklerini tamamen yalanlar, dışarıdan Müslüman görünür ama içten içe inanmaz. Bu, münafıkların sıfatıdır. Yüce Allah onları şöyle nitelendirir: “İnsanlara gösteriş yaparlar, Allah’ı pek az hatıra getirirler.” Bu tür riyakar münafıkların akıbeti, cehennemde ebedi olarak kalmaktır. Onlar, içlerindeki küfür ile dışlarındaki nifakı bir araya getirmişlerdir ki bu, açıktan küfürlerini belli edenlerin halinden daha beterdir.
İmam Gazali, bu sıfatın zamanımızda çok az kaldığını söyler. Ancak içinden dinden tamamen sıyrılmış olanlar, dinsizlerin görüşüne meyledip cenneti, cehennemi ve ahiret yurdunu inkar edenler, ibaha ehline kapılıp şeriat ve hükümlerin artık kapandığına inananlar, içinden kafir ve bidatçi olduğu halde dışarıdan Müslüman görünenler, işte bunların nifakı çoktur. Bunların hepsi, cehennemde ebedi kalacak olan riyakar münafıklardır. Bu riyanın ötesinde riya yoktur.
İkinci Derece: Farz İbadetlerde Riya
Dinin aslını tasdik etmekle birlikte ibadetlerin kendileriyle riya yapmaktır. Bu tür riya da Allah katında çok büyük günahtır ancak birinciden daha hafiftir. Bu derecedeki kişi, Allah’a iman etmekte, O’ndan başka tapılacak varlık olmadığına inanmaktadır. Allah’tan başkasına ibadet veya secde etmesi istense bunu yapmayacaktır. Fakat tembel olduğu için ibadetleri yapmamakta, insanların gözleri önünde bulunduğunda ise hemen harekete geçmektedir.
Buna şu örnekleri verebiliriz: Adamın malı bir başkasının elindedir ve kınamasından korkarak ona malının zekatını vermesini emreder. Oysa Allah, malı kendi elinde olsa zekatını vermeyeceğini bilmektedir.
Bu durumda kişi, halkın gözündeki mertebesini Allah katındaki mertebesine tercih etmektedir. Onun insanların kınamasından duyduğu korku, Allah’ın azabından duyduğu korkudan daha büyüktür. Onun insanların övgüsüne duyduğu rağbet, Allah’ın vereceği sevaba duyduğu rağbetten daha şiddetlidir. İmam Gazali bu durumu “cahilliğin zirvesi” olarak nitelendirir ve böyle yapanın gazaba ne kadar layık olduğunu söyler.
Üçüncü Derece: Nafile ve Sünnet İbadetlerde Riya
Ameller ve farz ibadetlerle riya yapmamakla birlikte, terk etmiş olsa isyankar olmayacağı sünnetlerle ve nafile ibadetlerle riya yapmaktır. Bu kişi, sevabına duyduğu rağbetin zayıf olması ve umulan ecir yerine tembelliğin lezzetini yeğlemesinden dolayı yalnızken nafile ibadetleri yapmaz. Sonra insanlara gösteriş yapmak amacıyla bu nafileleri yerine getirmek için harekete geçer.
Bu da ağır bir riya şekli olmakla birlikte, ikinci dereceden daha hafiftir. Çünkü ikinci derecedeki riyada kişi, halkın övgüsünü Allah’ın övgüsüne tercih etmekte, Allah’ın değil halkın kınamasından çekinmekte, halkın kınamasını Allah’ın vereceği cezadan daha önemli saymaktadır. Üçüncü derecedeki ise böyle yapmamıştır. Çünkü terk etmiş olduğu takdirde nafileyi terk etmesinin cezasından korkmamıştır.
İşte ibadetlerin kendileriyle yapılan riya ve onun üç derecesi. İmam Gazali, bu derecelendirmeyle insanlara kendi durumlarını sorgulama imkanı verir. Hangi derecede olursak olalım, riyadan kurtulmak için gayret etmeliyiz. Çünkü riya, amelleri boşa çıkaran, sevabı yok eden, kişiyi Allah’ın gazabına uğratan büyük bir hastalıktır.
Riyadan Kurtulmanın Yolu: İhlas ve Farkındalık
Sevgili Peygamberimiz bu konuda şöyle buyurur:
- “Sizin için en çok korktuğum şey, küçük şirktir.”
- Ashap, “Küçük şirk nedir, ya Resulallah?” diye sorduklarında,
- “Riyadır” buyurdu. Ve ekledi: “Allah, kıyamet gününde insanlara amellerinin karşılığını verirken, riya yapanlara şöyle der: Gidin bakalım, dünyada kendilerine gösteriş yaptıklarınıza bakalım, onlardan bir mükafat bulabilecek misiniz?”
“Riya, bir geminin içindeki gizli bir delik gibidir. Gemi dışarıdan sapasağlam görünür, yol alır, gider. Ama içindeki o küçük delik, suyu alır, alır, sonunda gemiyi batırır. İşte riya da böyledir. Amellerin görünüşü güzeldir ama içindeki riya deliği, o ameli batırır, yok eder.”
İmam Gazali, riyadan kurtulmanın yolunu da gösterir. Der ki: “Riyadan kurtulmak isteyen, önce Allah’ın büyüklüğünü idrak etmelidir. Kim Allah’ın büyüklüğünü idrak ederse, insanların beğenisini önemsemez. Kim insanların beğenisini önemsemezse, riyadan kurtulur. Kim riyadan kurtulursa, ameli halis olur. Kimin ameli halis olursa, Allah katında yücelir.”
Peygamberimiz bir hadislerinde şöyle buyurur: “Allah, bir amelden ancak halis olanını ve yalnız kendi rızası için yapılanını kabul eder.” Yani Allah, riya karışmamış, sadece kendisi için yapılmış amelleri kabul eder. Riya karışan ameller ise, sahibinin yüzüne çarpılır.
Sıkça Sorulan Sorular (FAQ)
Riya nedir?
- Riya, yapılan ibadetlerin Allah rızası için değil insanların görmesi, övmesi ve beğenmesi için yapılmasıdır. İslam’da kalbi hastalıklardan biri kabul edilir.
Riya neden tehlikelidir?
- Çünkü riya, yapılan ibadetlerin sevabını yok eder ve kişiyi farkında olmadan şirke yaklaştırabilir. Bu nedenle Peygamber Efendimiz riyayı “küçük şirk” olarak nitelendirmiştir.
İmam Gazali’ye göre riya kaç derecedir?
- İmam Gazali’ye göre riya üç derecedir: imanın kendisiyle yapılan riya, ibadetlerin kendileriyle yapılan riya ve nafile ibadetlerle yapılan riya.
En ağır riya hangisidir?
- En ağır riya, kişinin dışarıdan Müslüman görünüp içten içe inanmadığı, yani imanın kendisiyle yapılan riyadır. Bu durum münafıklık olarak kabul edilir.
İbadetlerde riya nasıl ortaya çıkar?
- Kişinin yalnızken ibadet yapmaması fakat insanların yanında ibadet etmeye yönelmesi, insanların övgüsünü Allah’ın rızasına tercih etmesi riyanın en yaygın belirtilerindendir.
Riya amelleri etkiler mi?
- Evet. Riya karışan ameller Allah katında kabul edilmez ve kişinin yaptığı ibadetlerin sevabı yok olabilir.
Riyadan kurtulmanın yolu nedir?
- Riyadan kurtulmanın yolu Allah’ın büyüklüğünü idrak etmek, insanların övgüsünü önemsememek ve ibadetleri yalnızca Allah rızası için yapmaya gayret etmektir.
Allah hangi amelleri kabul eder?
- Allah yalnızca halis olan, yani sadece kendi rızası için yapılan amelleri kabul eder. Gösteriş için yapılan ibadetler kabul edilmez.
