Soru: Fıkıh ve usul kitaplarında geçen meşhur bir kaide vardır: “Zamanın değişmesiyle hükümler de değişir.” Bu sözden ne anlaşılmalıdır? Zamanın değişmesiyle İslam’ın hükümleri de değişir mi?
Cevap: Bu kaide, İslam’ın sabit hükümlerinin değiştiği anlamına gelmez. Aksine, hükümlerin uygulanma biçimlerinin, şartlara göre farklılık gösterebileceğini ifade eder.
İslam’ın hükümleri dört ana kaynağa dayanır:
- Kitap: Kur’an-ı Kerim’dir. Bir mesele hakkında Kur’an’da açık bir hüküm varsa, o hüküm kesin ve bağlayıcıdır. Zamanla değişmesi söz konusu değildir.
- Sünnet: Resûlullah’ın (s.a.v) sözleri, fiilleri ve takrirleridir. Takrir; Peygamber’in huzurunda yapılan bir işe müdahale etmemesiyle o fiili onaylaması demektir.
- İcma: Müctehid âlimlerin bir asırda bir mesele üzerinde ittifak etmeleridir. İcma ile sabit olan hükümler de değişmez.
- Kıyas: Hakkında ayet, hadis veya icma bulunmayan yeni bir meselenin, hükmü bilinen benzer bir meseleyle illet ortaklığı sebebiyle hükme bağlanmasıdır.
Bu dört kaynak, İslam hukukunun sabit ve değişmez omurgasını oluşturur.
Ancak İslam, hayatın gerçekliğini göz ardı etmemiştir. Bu sebeple:
Kur’an ve Sünnet’te açık hüküm bulunmayan meselelerde, İslam’a aykırı olmamak şartıyla, örf ve adetler hüküm vermede dikkate alınır. Dolayısıyla “zamanın değişmesiyle hükümlerin değişmesi” ifadesi;
- haramın helal olması,
- farzın düşmesi,
- ilahî hükümlerin iptali anlamına gelmez.
Değişen şey; şartlar, örfler, ihtiyaçlar ve uygulama alanlarıdır. Hükmün kendisi değil, hükmün tatbiki zamanla farklılık gösterebilir.
İslam’ın hükümleri zamana göre eğilip bükülen hükümler değil; zamanı, insanı ve hayatı kuşatan ilahi ölçülerdir. Değişen zaman, hükmü değil; insanın hükümle ilişkisini değiştirir.
Sıkça Sorulan Sorular (FAQ)
“Zamanın değişmesiyle hükümler değişir” sözü ne anlama gelir?
- Bu söz, İslam’ın sabit hükümlerinin değişeceği anlamına gelmez. Kastedilen; nass bulunmayan meselelerde, örf ve şartlara bağlı ictihadî hükümlerin değişebilmesidir.
Kur’an ve Sünnet’le sabit olan hükümler değişir mi?
- Hayır. Kur’an ve sahih Sünnet’le açıkça belirlenmiş hükümler zamanla değişmez. Bunlar kıyamete kadar bağlayıcıdır.
Bu kaide İslam’ı zamana uydurma çabası mıdır?
- Hayır. Aksine, İslam’ın hayatın gerçekliğiyle bağını koparmadan, ilahi sınırları koruyarak uygulanmasını sağlar. Keyfî bir esneklik değil, usulüne bağlı bir ictihattır.
